Özet

Mustafa Çokay, XX. yüzyılın ilk yarısında Türkistan coğrafyasında şekillenen millî bağımsızlık hareketinin en mühim fikir ve aksiyon adamlarından biridir. Çarlık Rusyası ve Sovyet rejimi karşısında Türkistan Türklerinin siyasal, kültürel ve millî haklarını savunan Çokay, hayatını Türk kimliğinin muhafazası ve Türkistan’ın bağımsızlığı idealine adamıştır. Bu çalışmada Mustafa Çokay’ın hayatı, fikrî gelişimi ve mücadelesi; Türk kimliği, millî bilinç ve bağımsızlık düşüncesi ekseninde ele alınmaktadır.
Anahtar Kelimeler: Mustafa Çokay, Türkistan, Türk Kimliği, Millî Mücadele, Bağımsızlık, Pantürkizm

1. Giriş

XIX. yüzyılın sonu ile XX. yüzyılın başları, Türkistan coğrafyası açısından siyasî, sosyal ve kültürel bakımdan derin kırılmaların yaşandığı bir dönemdir. Çarlık Rusyası’nın sömürgeci politikaları ve ardından gelen Sovyet hâkimiyeti, Türkistan Türklerinin tarihsel kimliğini ve siyasal varlığını tehdit etmiştir. Bu dönemde ortaya çıkan millî aydınlar, Türk kimliğini esas alan bir bağımsızlık mücadelesi yürütmüşlerdir. Mustafa Çokay, bu mücadelenin hem fikrî hem de siyasî liderleri arasında müstesna bir yere sahiptir.

2. Mustafa Çokay’ın Hayatı ve Eğitimi

Mustafa Çokay (Mustafa Şokay), 1890 yılında bugünkü Kazakistan sınırları içerisinde yer alan Kızılorda bölgesinde doğmuştur. Mensup olduğu aile, Türkistan’ın köklü Türk-Müslüman ailelerinden biridir. İlk eğitimini mahallî mekteplerde alan Çokay, daha sonra Rus eğitim sistemine dâhil olmuş; Petersburg Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nden mezun olmuştur.
Bu eğitim süreci, onun hem Batı düşüncesini tanımasına hem de Türkistan Türklerinin maruz kaldığı sömürgeci uygulamaları yakından gözlemlemesine imkân sağlamıştır. Çokay’ın fikrî dünyasında Türk kimliği, adalet ve özgürlük kavramları bu dönemde şekillenmiştir.

3. Türkistan Millî Hareketi ve Siyasi Faaliyetleri

1917 Rus İhtilali, Türkistan halkları için yeni bir umut kapısı olarak görülmüştür. Mustafa Çokay, bu dönemde Türkistan Müslümanları adına siyasal faaliyetlerde bulunmuş ve Hokand Muhtar Hükûmeti’nin kurulmasında aktif rol oynamıştır. Hokand Hükûmeti, Türkistan Türklerinin kendi kaderini tayin etme iradesinin açık bir tezahürü olarak tarihe geçmiştir.
Ancak Sovyet güçleri tarafından kısa sürede ortadan kaldırılan bu teşebbüs, Türkistan’daki millî mücadelenin bastırılmasına yol açmıştır. Mustafa Çokay, bu baskılar neticesinde Türkistan’ı terk etmek zorunda kalmış; mücadelesini sürgünde devam ettirmiştir.

4. Sürgün Yılları ve Fikrî Mücadele

Mustafa Çokay’ın sürgün hayatı; Türkiye, Almanya ve Fransa gibi ülkelerde geçmiştir. Bu dönemde kaleme aldığı makaleler, çıkardığı dergiler ve yaptığı konuşmalarla Türkistan meselesini uluslararası kamuoyuna taşımıştır. Özellikle “Yaş Türkistan” dergisi, Türkistan Türklerinin sesi olmuştur.
Çokay, Sovyet sistemini Türk kimliğini ve millî varlığı yok etmeye yönelik bir sömürge düzeni olarak değerlendirmiştir. Onun düşüncesinde Türkistan; Kazak, Özbek, Kırgız, Türkmen ve diğer Türk boylarının müşterek vatanıdır. Bu bağlamda Çokay, etnik parçalanmaya karşı çıkarak Türk kimliği temelinde birleşik bir Türkistan fikrini savunmuştur.

5. Türk Kimliği ve Millî Bilinç Anlayışı

Mustafa Çokay’a göre Türk kimliği, yalnızca etnik bir aidiyet değil; tarih, kültür, dil ve kader birliğine dayanan üst bir millî şuurdur. Sovyetlerin “uluslaştırma” politikalarıyla Türk boylarını birbirinden koparma çabalarına karşı çıkan Çokay, Türkistan Türklerinin ortak bir millî bilinç etrafında birleşmesi gerektiğini vurgulamıştır.
Bu yönüyle Çokay’ın düşüncesi, Türk dünyasında millî birlik fikrinin erken ve güçlü temsilcilerinden biri olarak değerlendirilmektedir.

6. Vefatı ve Mirası

Mustafa Çokay, 1941 yılında Berlin’de hayatını kaybetmiştir. Ölümü hakkında çeşitli tartışmalar bulunsa da, kesin olan husus; onun ömrünü Türkistan’ın bağımsızlığı ve Türk kimliğinin yaşatılması idealine adamış olduğudur.
Bugün Mustafa Çokay, yalnızca Kazakistan’da değil; bütün Türk dünyasında millî direnişin, fikrî cesaretin ve bağımsızlık idealinin sembol şahsiyetlerinden biri olarak kabul edilmektedir.

7. Sonuç

Mustafa Çokay, Türkistan bağımsızlık hareketinin fikrî ve siyasî mimarlarından biridir. Onun mücadelesi, Türk kimliği ve millî bilinç temelli bir özgürlük anlayışına dayanmaktadır. Günümüzde Türk dünyasının birlik ve kimlik tartışmalarında Çokay’ın fikirleri hâlen güncelliğini korumaktadır. Bu yönüyle Mustafa Çokay, Türk millî düşünce tarihinin unutulmaz öncülerinden biridir.

Kaynakça (Seçme)
* Çokay, M. Türkistan Davası
* Hayit, B. Türkistan: Rusya ile Çin Arasında
* Devlet, N. Rusya Türklerinin Millî Mücadele Tarihi
* Kafesoğlu, İ. Türk Millî Kültürü
Mavi Didim’in değerli okuyucuları, tarih sadece geçmişin aynası değil, geleceğin pusulasıdır. Bizler de bu pusulayı iyi okumalı, tarihimize, ecdadımıza ve onların bize bıraktığı onurlu mirasa sahip çıkmalıyız.
Bir sonraki yazımızda buluşmak dileğiyle...
Ne mutlu Türk’üm diyene! Sonsuz Sevgi ve Saygılarımla