TARİHİN İZİNDE / YILMAZ ÖZ

Me­ga­li İdea he­de­fiy­le baş­la­yan Ana­do­lu iş­ga­li, Rum Yoran, Rum Akköy (Aktio) ve Rum Akbük'ü de et­ki­le­di
Bi­rin­ci Dünya Sa­va­şı, esas iti­ba­rıy­la Av­ru­pa dev­let­le­ri ara­sın­da­ki güç mü­ca­de­le­si­nin ve Rusya'nın da için­de bu­lun­du­ğu büyük pay­la­şım re­ka­be­ti­nin so­nu­cuy­du. Os­man­lı Dev­le­ti de bu sa­va­şın dı­şın­da ka­la­ma­dı. Sa­va­şın so­nun­da ağır bir ye­nil­gi alan Os­man­lı İmpa­ra­tor­lu­ğu, eko­no­mik ve as­ke­rî ba­kım­dan büyük öl­çü­de güç­süz dü­şer­ken, galip dev­let­le­rin Ana­do­lu üze­rin­de­ki pay­la­şım plan­la­rı gün­de­me getirdi.
Av­ru­pa dev­let­le­ri, Os­man­lı Dev­le­ti'ni tas­fi­ye etmek ve top­rak­la­rı­nı pay­laş­mak ama­cıy­la çe­şit­li si­ya­si ve as­ke­rî gi­ri­şim­ler­de bu­lun­du. 30 Ekim 1918'de Mond­ros Mü­ta­re­ke­si im­za­lan­dı. Ar­dın­dan 10 Ağus­tos 1920'de Sevr Ant­laş­ma­sı ile Os­man­lı top­rak­la­rı­nın pay­la­şıl­ma­sı he­def­len­di. Ancak bu sü­reç­te Batı Ana­do­lu üze­rin­de­ki he­sap­la­rıy­la öne çıkan ül­ke­le­rin ba­şın­da Yu­na­nis­tan ge­li­yor­du.

Yilmaz Öz-1

MEGALİ İDEA VE YENİDEN BÜYÜK YUNANİSTAN HAYALİ
Yu­na­nis­tan'ın Ana­do­lu po­li­ti­ka­la­rı­nın te­me­lin­de Me­ga­li İdea (Büyük Ülkü) dü­şün­ce­si bu­lu­nu­yor­du. Bu dü­şün­ce, İstan­bul başta olmak üzere Batı Ana­do­lu, Ka­pa­dok­ya ve Pon­tus böl­ge­le­ri­ni de içine alan geniş bir coğ­raf­ya­da Yunan hâ­ki­mi­ye­ti­ni kur­ma­yı, ta­rih­sel Bi­zans krallığı ye­ni­den can­lan­dır­ma­yı amaç­lı­yor­du.
Av­ru­pa'da 19. yüz­yıl­da güç ka­za­nan Neo-He­le­nizm akımı, antik Yunan kül­tü­rü­ne du­yu­lan hay­ran­lık­la bir­lik­te Yunan ba­ğım­sız­lık ha­re­ke­ti­ne de des­tek sağ­la­dı. İngi­liz şair Lord Byron gibi isim­ler, Yunan ba­ğım­sız­lık mü­ca­de­le­si­nin Av­ru­pa'da ta­nın­ma­sın­da önem­li rol oy­na­dı. Ancak Yu­na­nis­tan'ın ba­ğım­sız­lık mü­ca­de­le­si­ne ve­ri­len des­tek şair Byronla sınırlı değildi, biz Türklerin çok sevdiği yazar ve filozoflardan barbar Türkler propagandası yapan Voltaire Dostaves-ki Prusya Kralı açık açık (Barbar Türkleri Ksenephon, Sofokles,Platon, Taha-les,Heredotun ülkesinden Derhal kovul-masını talep ediyordu)

1878 Ber­lin Ant­laş­ma­sı son­ra­sın­da Os­man­lı Dev­le­ti üze­rin­de­ki ulus­la­ra­ra­sı bas­kı­lar ar­tar­ken, Rusya da Bal­kan­lar ve Os­man­lı coğ­raf­ya­sın­da­ki ge­liş­me­ler­de be­lir­le­yi­ci güç­ler­den biri olmuştu.

Yu­na­nis­tan, 1897 yı­lın­da Mora Epir savaşını Os­man­lı Dev­le­ti ile yap­tı­ğı sa­va­şı kay­bet­me­si­ne rağ­men savaşa karşı çıkan kralcılar ile Cumhuriyet-çılerin kendi arasındaki çatışmaya ragmen genişleme He­de­fin­den vaz­geç­miyordu Ül­ke­de kral­cı­lar ile Ve­ni­ze­los yan­lı­la­rı ara­sın­da­ki si­ya­si mü­ca­de­le devam eder­ken, Baş­ba­kan Eleft­he­ri­os Ve­ni­ze­los, Bi­rin­ci Dünya Sa­va­şı son­ra­sın­da Ana­do­lu üze­rin­de­ki Yunan ta­lep­le­ri­ni ulus­la­ra­ra­sı plat­form­lar­da gün­de­me ta­şı­dı.


VENİZELOS'UN ANA­DO­LU HE­SA­BI VE İZMİR'İN İŞGALİ
Yu­na­nis­tan'da Kral Kons­tan­tin ile Ve­ni­ze­los ara­sın­da­ki si­ya­si mü­ca­de­le, ül­ke­nin dış po­li­ti­ka­sı­nı da et­ki­li­yor­du. Buna rağ­men Ve­ni­ze­los, İngil­te­re'nin des­te­ği­ni ala­rak Batı Ana­do­lu'ya yö­ne­lik işgal pla­nı­nı ha­ya­ta ge­çir­mek için Yunan savaş gemileri Patris Averroff Atromitos leonidası İzmir limanına çıkardı
İngil­te­re başta olmak üzere İtilaf Dev­let­le­ri'nin si­ya­si ve as­ke­rî des­te­ğiy­le Yunan or­du­su­nun İzmir'e çı­ka­rıl­ma­sı ka­rar­laş­tı­rıl­dı. 15 Mayıs 1919'da Yunan as­ker­le­ri İzmir'e çı­ka­rak kenti işgal etti
İzmir Kör­fe­zi'nde bu­lu­nan İtilaf Dev­let­le­ri do­nan­ma­sı­nın gö­ze­ti­min­de ger­çek­leş­ti­ri­len çı­kar­ma, Türk halkı açı­sın­dan büyük bir dönüm nok­ta­sı oldu bu kabul edilemezdi . Yunan bir­lik­le­ri­nin kente gi­ri­şi sıra­­sın­da ya­şa­nan sal­dı­rı­lar, Türk as­ker­le­ri­ne ve si­vil­le­re yö­ne­lik şid­det olay­la­rı, iş­ga­lin ilk gün­le­ri­ni kanlı bir sü­re­ce dö­nüş­tür­dü.

İzmir Met­ro­po­li­ti Hri­sos­to­mos'un işgal sı­ra­sın­da Yunan metropolitik Kilise giysileri ile 1/38 Evsun alayının kut-samak için diz çöktü alayın zafer sanca-ğına sarıldı ve kutsadı, Alay komutanı Albay Stavrianopulosu selamladı ve alayın kordon boyu kendisini takip et-mesini istedi Müttefiklerin gemi komuta-nı Robert berry Yunan askerlerin disip-linsiz karaya çıkışını rast gele ateş etmelerini kaygıyla izledi gördüklerini seyir defterine işledi Karargahına İzmir için endişelerini bildirdi ­Yunan as­ker­le­ri­nin İzmir'deki dav­ra­nış­la­rı ise yal­nız­ca Türk­le­rin tep­ki­si­ne yol aç­ma­dı; ya­ban­cı kon­so­los­luk­lar ve ulus­la­ra­ra­sı çev­re­ler de ya­şa­nan şid­det olay­la­rı­nı ra­por­la­rı­na ta­şı­dı.
İşgal sı­ra­sın­da Yunan as­ker­le­ri­nin Türk subay ve as­ker­le­ri­ne yö­ne­lik sal­dı­rı­la­rı, ya­ra­lı­la­rın öl­dü­rül­me­si, yağma ve sivil halka yö­ne­lik şid­det olay­la­rı büyük tepki top­la­dı.
Yunan as­ker­le­ri­nin söy­le­di­ği Türk hal­kı­nı hedef alan şu söz­ler de iş­ga­lin ya­rat­tı­ğı korku ve düş­man­lı­ğı yan­sı­tan ifa­de­ler olarak hafızalarda kazındı.
“Artık Fa­us­ta­nel­la (Yunan Eteği) İzmir'e girdi,
Fes yok ola­cak ve Türk­le­rin kanı aka­cak.
Smyr­na'yı aldık, hedef Aya­sof­ya.”
TÜrklerin ordusu ve silahları yoktu SİLAHLANACAKLARDI Osmanlı Paşaları Mustafa kemalin öncülgünde Samsunda toplandılar Milli ordu kurulacaktı fakat bu süre uzundu Aydın ve kazaları peş peşe Kuvay-i Millliciler Misaki Milliyi kurdular Savaşacaklardı Öylede yaptılar Giritten Moradan ezik ve yaralı gelen Türkler Aydının Yörükleri Palayla Süngüyle Düzenli ordu Yunan palikarya ile ölümüne savaşa girdi misaki milliyi kuranlar her kesimden her meslekten insanlardan oluşuyordu Din görevlilerinin milli mücadeleye karşı çıktıgı iddası kuyruklu bir yalandır

LE­VAN­TEN­LER DE İŞGALİN GE-TİRDİĞİ GÜ­VENSİZLİKTEN RA­HAT­SIZ­DI
İzmir'in işgal edil­me­sin­den sonra kent­te ya­şa­nan olay­lar, ti­ca­ret çev­re­le­ri­ni ve Le­van­ten top­lu­luk­la­rı da te­dir­gin etti. Batı Ana­do­lu'nun ta­rım­sal ürün­le­ri­ni iş­le­ye­rek dünya pa­zar­la­rı­na ulaş­tı­ran Le­van­ten­ler için gü­ven­lik, üre­tim ve ti­ca­re­tin devam et­me­si ba­kı­mın­dan büyük önem ta­şı­yor­du.
İzmir Be­le­di­ye Baş­ka­nı Hacı Hasan Paşa ve ar­dın­dan Rahmi Bey görev yapan be­le­di­ye yö­ne­ti­mi­nin ve kent­te­ki ti­ca­ret çev­re­le­ri­nin ya­şa­nan olay­lar kar­şı­sın­da zor­lan­dı­ğı bir dö­nem­de, ya­ban­cı kon­so­los­luk­lar da ge­liş­me­le­ri kendi ül­ke­le­ri­ne bil­dir­di. İngi­liz, Fran­sız, Ame­ri­kan ve diğer ya­ban­cı tem­sil­ci­lik­le­rin ra­por­la­rın­da işgal sı­ra­sın­da ya­şa­nan şid­det olay­la­rı yer aldı.
Böl­ge­de­ki ya­ban­cı ga­ze­te­ci­le­rin ak­tar­dı­ğı bil­gi­ler de Yunan yö­ne­ti­mi­nin kar­şı­laş­tı­ğı so­run­la­rın ulus­la­ra­ra­sı çev­re­ler­de du­yul­ma­sı­na neden oldu.

STERGİADİS İZMİR'E GÖ­REV­LENDİRİLDİ

İzmir'deki işgal yö­ne­ti­min­de ya­şa­nan so­run­la­rı kont­rol al­tı­na almak is­te­yen Ve­ni­ze­los, Aris­ti­dis Ster­gi­adis'i İzmir Yük­sek Ko­mi­se­ri ola­rak gö­rev­len­dir­di.
21 Mayıs 1919'da İzmir'deki gö­re­vi­ne baş­la­yan Ster­gi­adis, işgal yö­ne­ti­mi­nin diğer bazı un­sur­la­rın­dan fark­lı ola­rak şe­hir­de asa­yi­şin sağ­lan­ma­sı ve sivil halka yö­ne­lik sal­dı­rı­la­rın ön­len­me­si ge­rek­ti­ği­ni sa­vun­du.
Yunan as­ker­le­ri ve yerel Rum grup­la­rın ka­rış­tı­ğı yağma ve şid­det olay­la­rı­na karşı önlem alın­ma­sı­nı is­te­di. Suç iş­le­yen­le­rin ce­za­lan­dı­rıl­ma­sı yö­nün­de gi­ri­şim­ler­de bu­lun­du. Ancak onun yö­ne­ti­min­de de işgal böl­ge­sin­de­ki gü­ven­lik so­run­la­rı bü­tü­nüy­le çö­zü­le­me­di.
Le­van­ten­le­rin temel bek­len­ti­si, İzmir'-deki üre­tim ve ti­ca­ret ha­ya­tı­nın devam et­me­siy­di. Bu ne­den­le Ster­gi­adis'e ta­rım­sal üre­ti­min ge­liş­ti­ril­me­si, mo­dern tarım yön­tem­le­ri­nin uy­gu­lan­ma­sı ve böl­ge­nin eko­no­mik alt­ya­pı­sı­nın güç­len­di­ril­me­si yö­nün­de pro­je­ler talep edildi
Bu kap­sam­da Te­pe­köy'de örnek bir çift­lik ku­rul­ma­sı ve Türk­çe, Arap­ça, Yu­nan­ca, Er­me­ni­ce ve İbra­ni­ce eği­tim ya­pıl­ma­sı ön­gö­rü­len bir İyonya Üni­ver­si­te­si ku­rul­ma­sı gibi pro­jelerin hayata geçirilmesi talep edildi

İŞGALİN GÖL­GESİ EGE KÖY­LERİNE KADAR UZAN­DI

Ster­gi­adis'in asa­yi­şi sağ­la­ma ça­ba­la­rı­na rağ­men İzmir dı­şın­da­ki böl­ge­ler­de gü­ven­lik so­run­la­rı bü­yü­me­ye devam etti. Yunan or­du­su­nun Batı Ana­do­lu'da iler­le­me­siy­le bir­lik­te çe­şit­li si­lah­lı grup­la­rın fa­ali­yet­le­ri arttı.
Özel­lik­le ada­lar­dan Ana­do­lu kı­yı­la­rı­na geçen si­lah­lı Rum çe­te­le­ri­nin Türk köy­le­ri­ne yö­ne­lik bas­kın­lar dü­zen­le­di­ği, in­san­la­rı öl­dür­dü­ğü, bazı var­lık­lı ki­şi­le­ri ka­çı­ra­rak fidye is­te­dikleri akabinde ser-bes bırakıldıkları asayiş için bulunan türk karakollarına intikal etti
Ege kı­yı­la­rı­nın gi­rin­ti­li çı­kın­tı­lı ya­pı­sı, çok sa­yı­da­ki koy ve ada­lar ara­sın­da­ki ya­kın­lık, bu tür grup­la­rın ha­re­ket et­me­si­ni ko­lay­laş­tı­ran coğ­ra­fi ko­şul­lar oluş­tu­ru­yor­du.
İşga­lin ge­niş­le­me­siy­le bir­lik­te yal­nız­ca büyük yer­le­şim­ler değil, küçük köy­ler de bu ge­liş­me­ler­den et­ki­len­di. Aydın ve çev­re­sin­de­ki köy­ler­de ya­şa­nan gü­ven­lik so­run­la­rı, bölge hal­kı­nın ya­şa­mı­nı de­rin­den sars­tı.

DİDİM YA­RI­MA­DA­SI'NDA YORAN, AKKÖY VE AKBÜK DE ETKİLENDİ

İzmir'den baş­la­ya­rak Batı Ana­do­lu'ya ya­yı­lan bu ta­rih­sel ge­liş­me­ler, bu­gün­kü Didim Ya­rı­ma­da­sı'nı da et­ki­le­di. O yıl­lar­da bu­gün­kü Didim adıy­la bir ilçe bu­lun­mu­yor­du. Yoran, Akköy ve Akbük, ya­rı­ma­da­nın Rum nü­fu­sun ya­şa­dı­ğı önem­li yer­le­şim­le­ri ara­sın­day­dı.
Yoran, böl­ge­nin ta­rih­sel yer­le­şim­le­rin­den biri ola­rak öne çı­kar­ken Akköy ve Akbük de kendi eko­no­mik ve sos­yal ya­pı­la­rıy­la ya­rı­ma­da­nın önem­li köy­le­riy­di.
İzmir'in iş­ga­liy­le baş­la­yan süreç, Aydın ve çev­re­sin­de ya­şa­nan as­ke­rî ha­re­ket­li­lik, ça­tış­ma­lar ve gü­ven­lik so­run­la­rı, bu köy­ler­de ya­şa­yan hal­kın ha­ya­tı­nı da et­ki­le­di.
Kur­tu­luş Sa­va­şı'nın iler­le­yen dö­nem­le­rin­de ya­şa­nan ge­liş­me­ler ve 1923 Lozan Ant­laş­ma­sı'yla ka­rar­laş­tı­rı­lan nüfus mü­ba­de­le­si, Didim Ya­rı­ma­da­sı'nın de­mog­ra­fik ya­pı­sın­da büyük bir de­ği­şi­me yol açtı.
Yoran, Akköy ve Akbük'ün geç­mi­şi; yal­nız­ca yerel köy ta­ri­hi ola­rak değil, Ege'de ya­şa­nan işgal, savaş, göç ve ye­ni­den ku­ru­luş sü­re­ci­nin bir par­ça­sı ola­rak ele alın­ma­lı.
Bugün Didim ola­rak bil­di­ği­miz coğ­raf­ya­nın geç­mi­şi­ni an­la­mak için İzmir'in iş­ga­lin­den baş­la­ya­rak Batı Ana­do­lu'da ya­şa­nan ge­liş­me­le­ri, Yu­na­nis­tan'ın Me­ga­li İdea po­li­ti­ka­sı­nı ve bu po­li­ti­ka­nın ya­rı­ma­da­da­ki yer­le­şim­le­re et­ki­le­ri­ni bir­lik­te de­ğer­len­dir­mek ge­re­ki­yor