Ta­rih­sel, Hu­ku­kî ve Si­ya­sal Bo­yut­la­rıy­la Dip­not­lu Aka­de­mik İnce­le­me

Özet

25–26 Şubat 1992 ge­ce­si Ho­ca­lı’da mey­da­na gelen ve Dağ­lık Ka­ra­bağ Sa­va­şı’nın en tra­jik ha­di­se­le­rin­den biri ola­rak kayda geçen olay­lar, Azer­bay­can resmî ve­ri­le­ri­ne göre 613 si­vi­lin ha­ya­tı­nı kay­bet­me­si, 1.275 ki­şi­nin esir alın­ma­sı, 155 ki­şi­nin kay­bol­ma­sı ve yüz­ler­ce ki­şi­nin ya­ra­lan­ma­sıy­la so­nuç­lan­mış­tır. Bu ça­lış­ma, söz ko­nu­su ha­di­se­yi ta­rih­sel arka planı, as­ke­rî ge­li­şi­mi, ulus­la­ra­ra­sı in­san­cıl hukuk bağ­la­mı ve si­ya­sal ha­fı­za bo­yut­la­rıy­la ele al­mak­ta­dır.
Anah­tar Ke­li­me­ler: Ho­ca­lı, Dağ­lık Ka­ra­bağ, Azer­bay­can, savaş hu­ku­ku, soy­kı­rım tar­tış­ma­sı, ko­lek­tif ha­fı­za

1. Giriş

Sov­yet­ler Bir­li­ği’nin çö­zül­me sü­re­ci, Kaf­kas­ya’da bas­tı­rıl­mış etnik ve si­ya­sal ih­ti­laf­la­rın ye­ni­den alev­len­me­si­ne yol aç­mış­tır. Dağ­lık Ka­ra­bağ böl­ge­sin­de Er­me­ni ve Azer­bay­can­lı nüfus ara­sın­da­ki ge­ri­lim, 1988’den iti­ba­ren si­lah­lı ça­tış­ma­ya dö­nüş­müş; 1991 son­ra­sı ise iki ba­ğım­sız dev­let ara­sın­da sa­va­şa ev­ril­miş­tir.
Ho­ca­lı, böl­ge­de­ki tek ha­va­ala­nı­na sahip ol­ma­sı ne­de­niy­le st­ra­te­jik önem ta­şı­mak­tay­dı. Ancak 25–26 Şubat 1992 ge­ce­si ya­şa­nan­lar, as­ke­rî he­def­le­rin öte­sin­de sivil nü­fu­su et­ki­le­yen geniş çaplı bir tra­je­di ola­rak ta­ri­he geç­miş­tir.

2. Ta­rih­sel Arka Plan

1988 yı­lın­da Dağ­lık Ka­ra­bağ Özerk Böl­ge­si’nin sta­tü­sü et­ra­fın­da baş­la­yan si­ya­sal kriz, Sov­yet mer­ke­zi oto­ri­te­si­nin za­yıf­la­ma­sıy­la si­lah­lı ça­tış­ma­la­ra dö­nüş­müş­tür¹.
1991 yı­lın­da hem Azer­bay­can hem Er­me­nis­tan ba­ğım­sız­lık­la­rı­nı ilan etmiş; böl­ge­de­ki eski Sov­yet as­ke­rî un­sur­la­rı­nın var­lı­ğı ça­tış­ma­nın di­na­mik­le­ri­ni kar­ma­şık­laş­tır­mış­tır. Azer­bay­can kay­nak­la­rı, sal­dı­rı­nın Er­me­ni si­lah­lı güç­le­ri ile Sov­yet or­du­su­na bağlı 366. Mo­to­ri­ze Alay un­sur­la­rı­nın des­te­ğiy­le ger­çek­leş­ti­ği­ni ileri sür­mek­te­dir².

3. Ola­yın Ge­li­şi­mi

25 Şubat 1992 ge­ce­si Ho­ca­lı yoğun topçu ate­şi­ne tu­tul­muş; 26 Şubat sa­ba­hı­na kadar şehir kont­rol al­tı­na alın­mış­tır.
Azer­bay­can Cum­hu­ri­ye­ti resmî ve­ri­le­ri­ne göre³:
613 sivil ha­ya­tı­nı kay­bet­miş­tir (106 kadın, 63 çocuk, 70 yaşlı dâhil).
1.275 kişi esir alın­mış­tır.
155 kişi kayıp ola­rak kayda geç­miş­tir.
487 kişi ağır ya­ra­lan­mış­tır.
Olay­dan kur­tu­lan ta­nık­la­rın an­la­tım­la­rı ve dö­ne­min bazı ulus­la­ra­ra­sı basın ra­por­la­rı, si­vil­le­rin kaçış gü­zer­gâh­la­rın­da da hedef alın­dı­ğı­nı be­lirt­mek­te­dir⁴.

4. Ulus­la­ra­ra­sı Hukuk Bağ­la­mı

Si­vil­le­re yö­ne­lik sal­dı­rı­lar, 1949 Ce­nev­re Söz­leş­me­le­ri ve ek pro­to­kol­ler kap­sa­mın­da açık şe­kil­de ya­sak­lan­mış­tır⁵.
Azer­bay­can, Ho­ca­lı’da ya­şa­nan­la­rı “soy­kı­rım” ola­rak ni­te­len­dir­mek­te ve bu yönde dip­lo­ma­tik gi­ri­şim­le­ri­ni sür­dür­mek­te­dir. Soy­kı­rım kav­ra­mı, 1948 ta­rih­li Bir­leş­miş Mil­let­ler Soy­kı­rı­mın Ön­len­me­si ve Ce­za­lan­dı­rıl­ma­sı Söz­leş­me­si’nde ta­nım­lan­mış­tır⁶.
Bir­leş­miş Mil­let­ler Gü­ven­lik Kon­se­yi 1993 yı­lın­da kabul et­ti­ği ka­rar­lar­la böl­ge­de­ki iş­gal­le­rin sona er­di­ril­me­si­ni talep etmiş; ancak Ho­ca­lı ola­yı­na iliş­kin özel bir yargı sü­re­ci iş­le­til­me­miş­tir⁷.
Ulus­la­ra­ra­sı hukuk li­te­ra­tü­rün­de ola­yın hu­ku­ki ni­te­li­ği ko­nu­sun­da fark­lı de­ğer­len­dir­me­ler bu­lun­mak­ta­dır. Bu­nun­la bir­lik­te si­vil­le­rin kit­le­sel bi­çim­de ha­ya­tı­nı kay­bet­me­si, ola­yın ağır bir insan hak­la­rı ve in­san­cıl hukuk ih­la­li ol­du­ğu ko­nu­sun­da genel bir mu­ta­ba­kat do­ğur­muş­tur.

5. Si­ya­sal Ha­fı­za ve Ko­lek­tif Bel­lek

Ho­ca­lı, Azer­bay­can ulu­sal ha­fı­za­sın­da trav­ma­tik bir dönüm nok­ta­sı­dır. Her yıl 26 Şubat’ta anma tö­ren­le­ri dü­zen­len­mek­te; olay, ulu­sal kim­lik ve ta­rih­sel ada­let söy­le­mi­nin önem­li bir un­su­ru ola­rak canlı tu­tul­mak­ta­dır.
Bu ha­fı­za po­li­ti­ka­sı, yal­nız­ca Azer­bay­can’da değil, Türk dün­ya­sın­da da yankı bul­muş; çe­şit­li par­la­men­to­lar­da ve yerel yö­ne­tim­ler­de ola­yın ta­nın­ma­sı­na yö­ne­lik ka­rar­lar alın­mış­tır⁸.

6. Sonuç

Ho­ca­lı’da 25–26 Şubat 1992 ge­ce­si ya­şa­nan­lar, Dağ­lık Ka­ra­bağ ça­tış­ma­sı­nın en ağır in­sa­ni tra­je­di­le­rin­den biri ola­rak ta­rih­te ye­ri­ni al­mış­tır.
Olay, hem ulus­la­ra­ra­sı hukuk hem de ko­lek­tif ha­fı­za açı­sın­dan in­ce­len­me­ye devam et­mek­te­dir. Ara­dan geçen yıl­la­ra rağ­men ka­yıp­la­rın akı­be­ti, ada­let ara­yı­şı ve ta­rih­sel yüz­leş­me sü­re­ci öne­mi­ni ko­ru­mak­ta­dır.
Bu ve­si­ley­le ha­ya­tı­nı kay­be­den si­vil­le­ri rah­met­le anmak, ta­rih­sel so­rum­lu­luk bi­lin­ci açı­sın­dan da anlam ta­şı­mak­ta­dır.

Dip­not­lar
Tho­mas de Waal, Black Gar­den: Ar­me­nia and Azer­ba­ijan Th­ro­ugh Peace and War, New York Uni­ver­sity Press, 2003.
Human Rights Watch, Blo­ods­hed in the Ca­uca­sus, 1992.
Azer­bay­can Cum­hu­ri­ye­ti Baş­sav­cı­lı­ğı resmî ve­ri­le­ri.
Dö­ne­min ulus­la­ra­ra­sı basın ra­por­la­rı (1992).
1949 Ce­nev­re Söz­leş­me­le­ri ve 1977 Ek Pro­to­kol­le­ri.
1948 Soy­kı­rı­mın Ön­len­me­si ve Ce­za­lan­dı­rıl­ma­sı Söz­leş­me­si.
BM Gü­ven­lik Kon­se­yi’nin 822, 853, 874 ve 884 sa­yı­lı ka­rar­la­rı (1993).
Çe­şit­li ülke par­la­men­to­la­rı­nın Ho­ca­lı’ya iliş­kin karar me­tin­le­ri.
Mavi Didim’in de­ğer­li oku­yu­cu­la­rı, tarih sa­de­ce geç­mi­şin ay­na­sı değil, ge­le­ce­ğin pu­su­la­sı­dır. Biz­ler de bu pu­su­la­yı iyi oku­ma­lı, ta­ri­hi­mi­ze, ec­da­dı­mı­za ve on­la­rın bize bı­rak­tı­ğı onur­lu mi­ra­sa sahip çık­ma­lı­yız.
Bir son­ra­ki ya­zı­mız­da bu­luş­mak di­le­ğiy­le...
Ne mutlu Türk’üm di­ye­ne! Son­suz Sevgi ve Say­gı­la­rım­la