5 Temmuz 2009 Urumçi Katliamı: Doğu Türkistan'da Yakın Tarihin En Büyük İnsanlık Dramlarından Biri
Özet
5 Temmuz 2009 tarihinde Doğu Türkistan'ın başkenti Urumçi'de meydana gelen olaylar, modern dönemde Türk dünyasının hafızasında derin izler bırakan trajedilerden biri olarak kabul edilmektedir. Barışçıl gösterilerle başlayan süreç, kısa sürede güvenlik güçlerinin sert müdahalesiyle geniş çaplı can kayıplarına, kitlesel gözaltılara ve uzun yıllar sürecek baskı politikalarına dönüşmüştür. Resmî açıklamalar ile bağımsız insan hakları kuruluşlarının tespitleri arasında önemli farklılıklar bulunmakta olup, olayların gerçek boyutu günümüzde de tartışılmaktadır. Bu çalışma, Urumçi Katliamı'nın tarihsel gelişimini, nedenlerini, sonuçlarını ve uluslararası yankılarını akademik bir bakış açısıyla incelemektedir.
Anahtar Kelimeler: Doğu Türkistan, Urumçi, Uygur Türkleri, Çin, insan hakları, 5 Temmuz 2009.
Giriş
Doğu Türkistan, tarih boyunca Türk kültür ve medeniyetinin önemli merkezlerinden biri olmuştur. Bölge, 1949 yılında Çin Halk Cumhuriyeti'nin kontrolüne girmesinden sonra "Sincan Uygur Özerk Bölgesi" adıyla idari yapıya dâhil edilmiştir. Ancak bu süreçten itibaren demografik yapı, kültürel kimlik, dinî özgürlükler ve temel insan hakları konularında yaşanan sorunlar zaman zaman toplumsal gerilimlere yol açmıştır.
2009 yılında meydana gelen Urumçi olayları, yalnızca bölgesel bir güvenlik meselesi değil; aynı zamanda uluslararası kamuoyunda insan hakları, azınlık hakları ve etnik kimlik tartışmalarını yeniden gündeme taşıyan önemli bir kırılma noktası olmuştur.
Olayların Arka Planı
Katliama giden sürecin başlangıcı, 26 Haziran 2009 tarihinde Çin'in Guangdong eyaletindeki Shaoguan kentinde bulunan bir oyuncak fabrikasında yaşanan olaylara dayanmaktadır. Fabrikada çalışan Uygur işçilere yönelik saldırılar sonucunda resmî verilere göre iki Uygur işçi hayatını kaybetmiş, çok sayıda kişi yaralanmıştır. Uygur toplumunda bu olayın adil şekilde soruşturulmadığı yönündeki kanaat büyük tepkiye neden olmuştur.
Bu gelişme üzerine Urumçi'de binlerce kişi, hayatını kaybeden işçiler için adalet talebiyle barışçıl gösteriler düzenlemiştir.
5 Temmuz 2009: Urumçi Katliamı
5 Temmuz günü başlayan gösteriler, ilk saatlerde büyük ölçüde barışçıl nitelikteydi. Ancak ilerleyen saatlerde güvenlik güçlerinin müdahalesiyle olaylar şiddetlenmiş, şehirde geniş çaplı çatışmalar yaşanmıştır.
Çin yönetimi olayları "ayaklanma" olarak nitelendirirken, birçok uluslararası insan hakları kuruluşu güvenlik güçlerinin aşırı güç kullandığını ve sivillere yönelik ciddi hak ihlallerinin yaşandığını rapor etmiştir.
Resmî Çin kaynaklarına göre olaylarda 197 kişi hayatını kaybetmiş, yaklaşık 1700 kişi yaralanmıştır.
Buna karşılık sürgündeki Uygur kuruluşları ve bağımsız gözlemciler, gerçek can kaybının resmî rakamların çok üzerinde olduğunu, yüzlerce hatta binlerce kişinin öldürüldüğünü veya kaybolduğunu ileri sürmektedir.
Katliam sonrasında binlerce Uygur Türkü gözaltına alınmış, çok sayıda kişi hakkında idam ve ağır hapis cezaları verilmiştir.
İletişimin Kesilmesi
Olayların hemen ardından Çin yönetimi bölgede internet erişimini aylarca tamamen durdurmuştur.
Cep telefonu hizmetleri sınırlandırılmış, uluslararası iletişim büyük ölçüde kesilmiştir.
Bu durum, yaşanan olayların bağımsız biçimde belgelenmesini oldukça güçleştirmiştir.
Uluslararası Tepkiler
Urumçi olayları dünya kamuoyunda geniş yankı uyandırmıştır.
Başta uluslararası insan hakları kuruluşları olmak üzere birçok kurum, olayların bağımsız şekilde araştırılması çağrısında bulunmuştur.
Türkiye'de ise yaşanan gelişmeler toplumun geniş kesimlerinde büyük üzüntü oluşturmuş, dönemin siyasi yöneticileri olayların uluslararası hukuk çerçevesinde soruşturulması gerektiğini ifade etmişlerdir.
Bununla birlikte Çin yönetimi, olayların tamamen kamu düzenini sağlamaya yönelik güvenlik tedbirleri kapsamında gerçekleştiğini savunmuştur.
Uzun Vadeli Sonuçlar
2009 olayları sonrasında Doğu Türkistan'da güvenlik politikaları daha da sertleşmiştir.
İzleyen yıllarda;
* Yoğun elektronik gözetim sistemleri kurulmuştur.
* Seyahat özgürlüğü önemli ölçüde sınırlandırılmıştır.
* Dinî faaliyetler üzerinde denetim artırılmıştır.
* Çok sayıda kişinin gözaltına alındığı bildirilmiştir.
* Birçok uluslararası kuruluş, bölgede zorla çalıştırma, keyfî gözaltılar ve kültürel asimilasyon iddialarını gündeme taşımıştır.
Bu gelişmeler, Doğu Türkistan meselesinin uluslararası insan hakları gündemindeki yerini güçlendirmiştir.
Tarihsel Değerlendirme
5 Temmuz 2009 Urumçi olayları, yalnızca bir şehirde meydana gelen güvenlik hadisesi olarak değerlendirilemez.
Bu olay, uzun yıllardır devam eden etnik, kültürel, sosyal ve siyasal gerilimlerin görünür hâle geldiği önemli bir dönüm noktasıdır.
Olayların gerçek boyutuna ilişkin farklı görüşler bulunsa da, yaşananların binlerce aile üzerinde derin ve kalıcı etkiler bıraktığı tartışmasızdır.
Akademik açıdan bakıldığında Urumçi Katliamı; insan hakları, azınlık politikaları, devlet güvenliği ve uluslararası hukuk açısından incelenmeye devam edilen önemli olaylardan biridir.
Sonuç
5 Temmuz 2009 Urumçi Katliamı, Doğu Türkistan tarihinde derin iz bırakan trajik hadiseler arasında yer almaktadır.
Aradan geçen yıllara rağmen olayların tüm yönleriyle bağımsız biçimde aydınlatılması yönündeki talepler devam etmektedir.
Tarihî olayların doğru anlaşılması; mağdurların hatırasının yaşatılması, insan haklarının korunması ve benzer acıların tekrar yaşanmaması bakımından büyük önem taşımaktadır.
Geçmişi unutmadan, tarihî gerçekleri bilimsel yöntemlerle araştırmak ve gelecek nesillere aktarmak ortak bir sorumluluktur.
Kaynakça
1. , China: Investigate the Violence in Urumqi, 2009.
2. , China: Uighurs at Risk Following Unrest, 2009.
3. , Annual Report, 2009–2010.
4. , insan hakları ve azınlık haklarına ilişkin raporlar.
Mavi Didim’in değerli okuyucuları, tarih sadece geçmişin aynası değil, geleceğin pusulasıdır. Bizler de bu pusulayı iyi okumalı, tarihimize, ecdadımıza ve onların bize bıraktığı onurlu mirasa sahip çıkmalıyız.
Bir sonraki yazımızda buluşmak dileğiyle...
Ne mutlu Türk’üm diyene! Sonsuz Sevgi ve Saygılarımla
