☰
✕

Milli Mü­ca­de­le’nin Doğu’daki Mi­ma­rı: Musa Kâzım (Kazım) Ka­ra­be­kir Paşa’nın Ha­ya­tı.

Milli Mücadele’nin Doğu’daki Mimarı: Musa Kâzım (Kazım) Karabekir Paşa’nın Hayatı, Askerî ve Siyasi Mücadelesi

Özet

Musa Kâzım Ka­ra­be­kir Paşa (1882–1948), Os­man­lı Dev­le­ti’nin son dö­ne­min­de ye­tiş­miş, Türk Kur­tu­luş Sa­va­şı’nda Doğu Cep­he­si’nin ko­mu­tan­lı­ğı­nı üst­len­miş ve Tür­ki­ye Cum­hu­ri­ye­ti’nin ku­ru­luş sü­re­cin­de as­ke­rî ve si­ya­sî rol­le­riy­le be­lir­le­yi­ci olmuş bir dev­let ve fikir ada­mı­dır. Bu ça­lış­ma­da Ka­ra­be­kir Paşa’nın as­ke­rî ka­ri­ye­ri, özel­lik­le Doğu Ana­do­lu’nun iş­gal­den kur­ta­rıl­ma­sı sü­re­cin­de­ki st­ra­te­jik li­der­li­ği, Millî Mü­ca­de­le’ye ku­rum­sal kat­kı­la­rı, eği­tim ve sos­yal pro­je­le­ri ile Cum­hu­ri­yet dö­ne­min­de­ki si­ya­sî mü­ca­de­le­si in­ce­len­miş­tir. Ka­ra­be­kir, yal­nız­ca bir cephe ko­mu­ta­nı değil, aynı za­man­da yetim ço­cuk­la­rı eği­te­rek top­lum­sal ye­ni­den in­şa­ya katkı sağ­la­yan bir “millî kal­kın­ma ön­cü­sü” ola­rak da de­ğer­len­di­ril­me­li­dir.
Anah­tar Ke­li­me­ler: Kazım Ka­ra­be­kir, Doğu Cep­he­si, Millî Mü­ca­de­le, Kars Ant­laş­ma­sı, Türk Kur­tu­luş Sa­va­şı, Cum­hu­ri­yet Dö­ne­mi Si­ya­se­ti

1. Giriş

Türk Kur­tu­luş Sa­va­şı, yal­nız­ca Batı Ana­do­lu’da ve­ri­len bir as­ke­rî mü­ca­de­le değil; aynı za­man­da do­ğu­da, gü­ney­de ve içe­ri­de çok yönlü bir va­ro­luş sa­va­şı­dır. Bu çok cep­he­li di­re­ni­şin doğu aya­ğı­nı yö­ne­ten en önem­li isim Musa Kâzım Ka­ra­be­kir Paşa’dır. Ka­ra­be­kir, as­ke­rî de­ha­sı, teş­ki­lat­çı­lı­ğı ve sos­yal du­yar­lı­lı­ğı ile Millî Mü­ca­de­le’nin as­ke­rî ve top­lum­sal mi­mar­la­rın­dan biri ola­rak öne çık­mış­tır.

2. Ha­ya­tı ve As­ke­rî Eği­ti­mi

Doğum: 1882, İstan­bul
Baba: Meh­met Emin Paşa (Os­man­lı su­ba­yı)
Ka­ra­be­kir, Os­man­lı as­ke­rî eği­tim sis­te­mi­nin en seç­kin ku­rum­la­rın­da ye­tiş­miş­tir:
Ku­le­li As­ke­rî İda­di­si
Har­bi­ye Mek­te­bi (1902)
Er­kân-ı Har­bi­ye Mek­te­bi (Kur­may su­bay­lık)
Genç yaşta kur­may subay olan Ka­ra­be­kir, II. Ab­dül­ha­mid dö­ne­min­den iti­ba­ren Os­man­lı or­du­su­nun mo­dern­leş­me sü­re­cin­de görev almış, Bal­kan­lar’dan Or­ta­do­ğu’ya uza­nan geniş bir coğ­raf­ya­da tec­rü­be ka­zan­mış­tır.

3. I. Dünya Sa­va­şı Dö­ne­mi ve Tec­rü­be Bi­ri­ki­mi

Ka­ra­be­kir Paşa, I. Dünya Sa­va­şı sı­ra­sın­da çe­şit­li cep­he­ler­de görev yap­mış, özel­lik­le Doğu Ana­do­lu’daki as­ke­rî du­ru­mu ya­kın­dan ta­nı­ma fır­sa­tı bul­muş­tur. Bu dönem, onun ile­ri­de Doğu Cep­he­si’nde gös­te­re­ce­ği li­der­li­ğin alt­ya­pı­sı­nı oluş­tur­muş­tur. As­ke­rî di­sip­li­ni, lo­jis­tik ko­nu­lar­da­ki has­sa­si­ye­ti ve as­ker­le kur­du­ğu güçlü bağ, ko­mu­ta ka­rak­te­ri­nin temel özel­lik­le­ri­dir.

4. Millî Mü­ca­de­le ve Doğu Cep­he­si Kah­ra­man­lı­ğı

4.1. 15. Ko­lor­du Ko­mu­tan­lı­ğı ve St­ra­te­jik Karar

Mond­ros Mü­ta­re­ke­si son­ra­sın­da Os­man­lı or­du­la­rı da­ğı­tı­lır­ken Ka­ra­be­kir Paşa, Er­zu­rum’daki 15. Ko­lor­du’nun ba­şın­da si­lah­la­rı­nı tes­lim et­me­yen nadir ko­mu­tan­lar­dan biri ol­muş­tur. Bu tutum, Millî Mü­ca­de­le’nin as­ke­rî te­me­li­nin ko­run­ma­sın­da ha­ya­ti rol oy­na­mış­tır.
Mus­ta­fa Kemal Paşa’nın Ana­do­lu’ya ge­çi­şin­den sonra Ka­ra­be­kir, Millî Mü­ca­de­le’nin do­ğu­da­ki as­ke­rî da­ya­na­ğı hâ­li­ne gel­miş­tir.

4.2. Doğu Ana­do­lu’nun Kur­ta­rıl­ma­sı

1920 yı­lın­da Er­me­ni kuv­vet­le­ri­nin Doğu Ana­do­lu’da iler­le­me­si üze­ri­ne Ka­ra­be­kir Paşa ko­mu­ta­sın­da­ki Türk or­du­su:
Sa­rı­ka­mış
Kars
Gümrü
böl­ge­le­ri­ni geri almış ve kısa sü­re­de as­ke­rî üs­tün­lük sağ­la­mış­tır.

4.3. Gümrü Ant­laş­ma­sı (1920)

Ka­ra­be­kir’in as­ke­rî ba­şa­rı­sı, dip­lo­ma­tik sonuç do­ğur­muş ve TBMM Hü­kü­me­ti’nin im­za­la­dı­ğı ilk ulus­la­ra­ra­sı ant­laş­ma olan Gümrü Ant­laş­ma­sı ger­çek­leş­ti­ril­miş­tir. Bu ant­laş­ma ile doğu sı­nı­rı gü­ven­ce al­tı­na alın­mış, Millî Mü­ca­de­le’nin batı cep­he­si­ne odak­lan­ma­sı müm­kün ol­muş­tur.

5. Sos­yal Kah­ra­man­lık: “Ye­tim­ler Ba­ba­sı” Ka­ra­be­kir

Ka­ra­be­kir Paşa yal­nız­ca bir asker değil, aynı za­man­da sos­yal bir re­form­cu­dur. Savaş or­ta­mın­da aile­siz kalan bin­ler­ce çocuk için:
Ye­tim­ha­ne­ler kur­muş
Mes­lek eği­ti­mi ver­miş
Ço­cuk­la­rı as­ke­rî ban­do­lar­da ve sanat alan­la­rın­da ye­tiş­tir­miş­tir
Bu fa­ali­yet­le­ri ne­de­niy­le halk ara­sın­da “Ye­tim­ler Ba­ba­sı” ola­rak anıl­mış­tır. Bu yönü, Millî Mü­ca­de­le’nin top­lum­sal bo­yu­tu­nun da li­der­le­rin­den biri ol­du­ğu­nu gös­te­rir.

6. Cum­hu­ri­yet Dö­ne­mi Si­ya­sî Mü­ca­de­le­si

Ka­ra­be­kir Paşa, Cum­hu­ri­yet’in ila­nın­dan sonra da si­ya­set­te aktif ol­muş­tur:
Te­rak­ki­per­ver Cum­hu­ri­yet Fır­ka­sı’nın ku­ru­cu­la­rı ara­sın­da yer al­mış­tır.
Tek parti dö­ne­min­de si­ya­sî mu­ha­le­fet se­be­biy­le uzun süre göz önün­den uzak kal­mış­tır.
Ancak iler­le­yen yıl­lar­da ye­ni­den si­ya­se­te dön­müş, TBMM Baş­kan­lı­ğı gö­re­vi­ni de üst­len­miş­tir.

7. Eser­le­ri ve Fikir Dün­ya­sı

Ka­ra­be­kir, as­ke­rî ve si­ya­sî anı­la­rı­nı ka­le­me ala­rak dö­ne­me ışık tut­muş­tur. Eser­le­ri, Millî Mü­ca­de­le ta­ri­hi­nin bi­rin­ci elden kay­nak­la­rı ara­sın­da­dır. Eği­tim, mil­li­yet­çi­lik ve top­lum­sal kal­kın­ma ko­nu­la­rın­da fikir üret­miş; as­ke­rî za­fe­rin ancak eği­tim­li bir top­lum­la ka­lı­cı ola­ca­ğı­nı sa­vun­muş­tur.

8. De­ğer­len­dir­me ve Sonuç

Kazım Ka­ra­be­kir Paşa’nın kah­ra­man­lı­ğı yal­nız­ca cep­he­de­ki as­ke­rî za­fer­ler­le sı­nır­lı de­ğil­dir. Onun li­der­li­ği üç temel bo­yut­ta de­ğer­len­di­ril­me­li­dir:
As­ke­rî Kah­ra­man­lık: Doğu Ana­do­lu’nun iş­gal­den kur­ta­rıl­ma­sı
St­ra­te­jik Dev­let Adam­lı­ğı: Gümrü Ant­laş­ma­sı ve doğu sı­nı­rı­nın gü­ven­ce al­tı­na alın­ma­sı
Top­lum­sal Li­der­lik: Yetim ço­cuk­la­rın eği­ti­mi ve sos­yal kal­kın­ma ça­lış­ma­la­rı
Bu yön­le­riy­le Ka­ra­be­kir, Türk Kur­tu­luş Sa­va­şı’nın “ses­siz ama be­lir­le­yi­ci mi­mar­la­rın­dan” biri ola­rak ta­rih­sel önem ta­şı­mak­ta­dır. Öz­lem­le min­net­le şük­ran­la yâd edi­yo­ruz me­ka­nı cen­net ruhu şad olsun

Kay­nak­ça (Seçme)
Ka­ra­be­kir, K. İstik­lal Har­bi­miz
TBMM Zabıt Ce­ri­de­le­ri
Türk İnkı­lap Ta­ri­hi Araş­tır­ma­la­rı
Ge­nel­kur­may As­ke­rî Tarih Ya­yınl

Mavi Didim’in de­ğer­li oku­yu­cu­la­rı, tarih sa­de­ce geç­mi­şin ay­na­sı değil, ge­le­ce­ğin pu­su­la­sı­dır. Biz­ler de bu pu­su­la­yı iyi oku­ma­lı, ta­ri­hi­mi­ze, ec­da­dı­mı­za ve on­la­rın bize bı­rak­tı­ğı onur­lu mi­ra­sa sahip çık­ma­lı­yız.
Bir son­ra­ki ya­zı­mız­da bu­luş­mak di­le­ğiy­le...
Ne mutlu Türk’üm di­ye­ne! Son­suz Sevgi ve Say­gı­la­rım­la