Söke Be­le­di­ye­si’nin ev sa­hip­li­ğin­de dü­zen­le­nen top­lan­tı, Kül­tür ve Tu­rizm Ba­kan­lı­ğı’nın “Ko­run­ma­sı Ge­rek­li Ta­şın­maz Kül­tür Var­lık­la­rı­nın ve Sit­le­rin Tes­pit ve Tes­ci­li Hak­kın­da­ki Yö­net­me­li­ği” kap­sa­mın­da oluş­tu­ru­lan Da­nış­ma Ku­ru­lu’nun alan yö­ne­ti­min­de­ki ro­lü­nü fi­ilen baş­lat­ma­sı açı­sın­dan büyük önem ta­şı­dı.

Alan yö­ne­ti­mi­nin iki ana ya­pı­sın­dan biri olan Da­nış­ma Ku­ru­lu, Pri­ene Antik Kenti’nin ko­run­ma­sı, sür­dü­rü­le­bi­lir yö­ne­ti­mi ve ulus­la­ra­ra­sı dü­zey­de ta­nı­tı­mı için yol ha­ri­ta­sı­nın be­lir­len­me­sin­de kilit görev üst­le­necek.

İlk Gün Antik Kent­te İnce­le­me Ge­zi­si

Da­nış­ma Ku­ru­lu’nun ilk gün prog­ra­mın­da Pri­ene Antik Kenti’nde kap­sam­lı bir in­ce­le­me ge­zi­si ger­çek­leş­ti­ril­di. Kurul üye­le­ri, antik kent­te yü­rü­tü­len kazı, res­to­ras­yon ve ko­ru­ma ça­lış­ma­la­rı hak­kın­da ye­rin­de bilgi aldı. Mev­cut du­ru­mun de­ğer­len­di­ril­me­si­nin yanı sıra, ala­nın ko­run­ma­sı­na yö­ne­lik ih­ti­yaç­lar, risk­ler ve ge­liş­ti­ril­me­si ge­re­ken nok­ta­lar sa­ha­da ele alın­dı.

Top­lan­tı­lar Söke Be­le­di­ye­si’nde Devam Etti
Top­lan­tı­nın ikin­ci günü Söke Be­le­di­ye­si Mec­lis Sa­lo­nu’nda ya­pı­lan otu­rum­lar­la sürdü. Pri­ene Antik Kenti Alan Baş­ka­nı Mine Aşçı baş­kan­lı­ğın­da ger­çek­le­şen top­lan­tı­ya; Pri­ene Antik Kenti Kazı Baş­ka­nı Prof. Dr. İbra­him Hakan Mert, fark­lı üni­ver­si­te­ler­den aka­de­mis­yen­ler, mi­mar­lar, şehir plan­cı­la­rı, ko­ru­ma uz­man­la­rı, tu­rizm sek­tö­rü tem­sil­ci­le­ri, sivil top­lum ku­ru­luş­la­rı ile mes­lek oda­la­rı­nın tem­sil­ci­le­ri ka­tıl­dı. Eko­sis­te­mi Ko­ru­ma ve Doğa Se­ven­ler Der­ne­ği (EKO­DOSD) Baş­ka­nı Ba­hat­tin Sü­rü­cü de top­lan­tı­da yer aldı.

“UNES­CO Yo­lun­da Somut Adım­lar Atı­yo­ruz”

Top­lan­tı­nın açı­lış ko­nuş­ma­sı­nı yapan Alan Baş­ka­nı Mine Aşçı, Pri­ene Antik Kenti’nin UNES­CO Dünya Ka­lı­cı Miras Lis­te­si’ne gir­me­si yö­nün­de somut ve plan­lı adım­lar atıl­dı­ğı­nı vur­gu­la­dı. Aşçı, “Alan Baş­kan­lı­ğı’nın oluş­tu­rul­ma­sı­nın ar­dın­dan pay­daş­lar­la ya­pı­lan ara top­lan­tı­lar son de­re­ce kıy­met­liy­di. Da­nış­ma Ku­ru­lu üye­le­ri­mi­zin görüş, öneri ve de­ğer­len­dir­me­le­ri sü­re­cin sağ­lık­lı, ka­tı­lım­cı ve bi­lim­sel bir ze­min­de iler­le­me­si açı­sın­dan büyük önem ta­şı­yor” dedi.

Kazı Ça­lış­ma­la­rı ve Ge­lecek Plan­la­rı An­la­tıl­dı

Top­lan­tı­nın ilk otu­ru­mun­da Pri­ene Antik Kenti Kazı Baş­ka­nı Prof. Dr. İbra­him Hakan Mert, kazı ça­lış­ma­la­rı­nın ta­rih­sel sü­re­ci, bu­gü­ne kadar elde edi­len bul­gu­lar ve önü­müz­de­ki dö­ne­me iliş­kin kazı prog­ra­mı hak­kın­da kap­sam­lı bir sunum yaptı. Su­nu­mun ar­dın­dan Da­nış­ma Ku­ru­lu üye­le­ri söz ala­rak görüş, öneri ve de­ğer­len­dir­me­le­ri­ni pay­laş­tı.

Da­nış­ma Ku­ru­lu Yö­ne­ti­mi Be­lir­len­di

Top­lan­tı­nın ikin­ci otu­ru­mun­da ya­pı­lan oy­la­ma so­nu­cun­da, Da­nış­ma Ku­ru­lu Baş­kan­lı­ğı’na Prof. Dr. İbra­him Hakan Mert se­çil­di. Eş­gü­düm ve De­net­le­me Ku­ru­lu üye­lik­le­ri­ne ise Dr. Ahmet Ali Altın ve Söke Ti­ca­ret Odası Baş­ka­nı Metin Sa­ka­lar ge­ti­ril­di.

Ta­ri­hi Bir Sü­re­cin Baş­lan­gı­cı

Pri­ene Antik Kenti için ta­ri­hi bir dönüm nok­ta­sı ola­rak de­ğer­len­di­ri­len bu ilk Da­nış­ma Ku­ru­lu top­lan­tı­sı, kül­tü­rel mi­ra­sın ko­run­ma­sı, bi­lim­sel ça­lış­ma­la­rın sür­dü­rü­le­bi­lir­li­ği ve ala­nın ulus­la­ra­ra­sı alan­da daha gö­rü­nür hale gel­me­si adına önem­li bir adım ola­rak ka­yıt­la­ra geçti. Yet­ki­li­ler, UNES­CO sü­re­ci­nin uzun so­luk­lu ve titiz bir ça­lış­ma ge­rek­tir­di­ği­ni vur­gu­lar­ken, tüm pay­daş­la­rın kat­kı­sıy­la Pri­ene’nin dünya mi­ra­sı yo­lun­da güçlü bir dosya ile iler­le­me­si­nin he­def­len­di­ği­ni ifade etti.

HABER : MAVİ DİDİM GAZETESİ

Tanrıça Aphrodite adına kutsal törenler yapılan Aphrodisias kenti, antik çağın önde gelen mimarlık, sanat, heykeltıraşlık ve tapınım merkeziydi. Akropolde, yani yukarı kentte yapılan kazılar sonucunda Aphrodisias’taki ilk yerleşmenin MÖ 4000 yıllarında Kalkolitik Çağ’da başladığı tespit edilmiştir.

Kent tarih boyunca çeşitli isimler ile anılmıştır. Assur’un yarı efsanevi kralı Ninos’tan gelen Ninoepolis, Lelegler şehri anlamına gelen Lelegpolis, Karia bölgesinde olması itibariyle Karya, Aphrodite kutsal alanın var olması sebebiyle Aphrodisias ve son olarak paganizmin çöküşü ve Hıristiyanlığın resmi devlet dini olarak kabul edilmesiyle birlikte Stavrapolis olarak anılmıştır.

Roma İmparatoru Julius Ceasar’ın Anadolu seferinden sonra dinlenmek için tercih ettiği, halefi Octavianus’a (Agustus) Anadolu’dan bir başkent seçecek olsanız nereyi seçerdiniz diye sorduklarında eliyle “işte bu muhteşem kenti Aphrodisias’ı” seçerdim dedirten bir kent. Peki, ihtişam ve zarafetin kenti Aphrodisias’ın bu şöhreti nereden gelmekteydi? Roma İmparatorluğu, Julius Ceasar’dan sonra tahta geçen Agustus ile birlikte cumhuriyetten imparatorluğa geçmiş ve dünyanın tek hâkim devleti haline gelmişti. MS 1.-3. yüzyıllar arasında yaşanan Pax Romana döneminde imar faaliyetleri hız kazanmış, kültür-sanat, mimarlık, heykeltıraşlık gibi alanlarda atılım yaşanmıştı.

Aphrodisias hemen yanında bulunan Babadağ eteklerinden çok kaliteli mermerler çıkarıyordu. İnce kristalli, krem rengi, yumuşak ve kolay işlenebilen Aphrodisias mermerleri belki de bulunabileceklerin en iyisiydi. Üstelik taş ustaları siyah ve beyaz mermerin bir arada bulunduğu damarları tek blok halinde çıkarma yeteneğini de kazanmışlardı. Pergamon’dan göç eden heykeltıraşlara kucak açan kent, bir heykeltıraşlık okulu kurmuş, bu okulda yetişen ünlü heykeltıraşlarını ve ürettikleri muhteşem eserleri Roma’nın tüm eyaletlerine ihraç etmeyi başarmıştı. Antik dönemlerde en itibarlı yapı malzemesi olan mermeri İmparator Agustus “Roma’yı tuğla yığını bir kent olarak buldum, mermer bir şehir yarattım” sözü ile tarif etmektedir. Hal böyleyken hem çok kaliteli mermer ocaklarına sahip olmak hem de bir heykeltıraşlık okulu kurmak ve bir ekol yaratmak Aphrodisias’ı Roma dünyasında vazgeçilmez kılmıştı. Üstelik Gaius Julius Zoilois da Aphrodisias’lı idi. Zoilos Aphrodisias’tan köle olarak alınan ve Roma’ya götürülen bir delikanlıydı. İmparatoru Octavianus’a (Agustusbüyük hizmetlerde bulunmuş, onunla birlikte savaşlara katılmış, yeteneği ve cesareti sayesinde İmparatorun sevgisini kazanmış bir kişidir. Azat edildikten sonra çok sevdiği memleketi Aphrodisias’a döndüğü zaman artık bir köle değil, İmparatorun arkadaşı hatta yakın dostu bir Roma vatandaşıdır. Üstelik başkent ile güçlü politik ilişkileri bulunan güçlü ve zengin bir Romalıdır. Onun sayesinde kent Roma’ya vergi ödemekten muaf tutulmuş, başkente bir temsilci göndermiş, Aphrodite tapınağına sığınma hakkı gibi imtiyazlar kazanmıştı. Anıtsal yapıların inşasına yine Zoilois sayesinde başlanmış ve şehir günümüze ulaşan ihtişamına kavuşmuştur. Hamam ve agora, kentin tapınağı, stadyum, 8.000 kişilik tiyatro, Roma- Bizans dönemleri arasında yapılmış surlar, akropol, odeon günümüzde hala ayakta olan yapılarıdır.

I. COĞRAFYA VE TARİHSEL SÜREÇ

Priene antik kenti günümüzde Didim-Gülbahçe yolu üzerinde, Mykale (Samsun) Dağının güney eteklerindedir. Herodotos’a göre Panionion’a 12 kent katılabiliyordu; Miletos, Myous, Ephesos, Kolophon, Lebedos, Teos, Klazomenai, Phokaia, Khios, Erythrai, Samos ve Priene. Bu bilgiden yola çıkarak, Priene’nin tarihini İ.Ö. VII. Yüzyıla kadar götürebiliyoruz.

Antik dönemden bugüne kadar gelen anlatımlara göre kenti kuranlar İonia’ya göç eden kolonistlerdi. Liderleri ise Atina’nın efsane kurucusu Kodros’un oğlu, Aepytos’tur. Priene’nin bu nedenle tarihsel süreçte hep Atina’ya bağlı kaldığı varsayılmaktadır. Bilge Umar, Priene adının; Luwi/Pelasgos dilindeki “Pura/Pria” (Hisar) sözcüğü ile “wana/ana” (sal-yöresi) takısından oluştuğunu aktarmaktadır. Yani “Hisar Yurdu” anlamındadır, kentin adı.

Antik kaynaklara göre Priene, İ.Ö. 645-546 yılları arasında Lydia egemenliğinde, sonrasında da Pers egemenliğinde yaşamıştır. Yedi bilgeden birisi olan, İ.Ö. 6 yüzyılda yaşadığı düşünülen Bias ise Heredotos’un Historia’sında “Prieneli Bias” olarak geçmektedir.

Daha sonra İ.Ö. 500-494 yıllarındaki İonia İsyanına karışır. 12 gemi ile Lade Savaşında Perslere karşı savaştığını bilmekteyiz. Buraya kadarki süreçte yazılı kaynakların dışında elimizde İ.Ö. 500 yıllarına tarihlenen elektron sikke bulunmaktadır.

Veli Sevin, Maindros’un, Latmos Körfezine getirdiği alüvyon dolgu nedeniyle, Priene kenti İ.Ö. 5. Yüzyılın ortalarında daha yüksek bir alana taşınmıştır, diyor. Başka birkaç yayında da; Bugün gördüğümüz, Mykale dağına yaslı görkemli Priene kenti, İ.Ö. 350 tarihinde kuruldu, şeklinde bahsediliyor.

Kentin bugünkü konumunda olmasının önemli üç sebebini Frank Rumscheid şöyle sıralıyor;

ı. Ovaya hakim kaya kütlesi, savunma sistemini kolaylaştırıyordu.

ıı. Kayadan çıkan, kentin su ihtiyacını karşılayan daimi su kaynağı.

ııı. Kentin yüksekte olması bataklık olan alandaki sivrisineklerden uzak olması.

Bu tarihlerden öncesinde adını çeşitli yerlerden bildiğimiz Priene kenti, Maindros Deltasının altında kalan başka bir yerdeydi ve şuan tam olarak konumu bilinmemektedir. Günümüzde bu bölgede sadece Bafa Gölü kalmıştır.

Bafa Gölünün Oluşması

Büyük İskender’in 4. Yüzyılda Priene’yi ziyaret ettiği ve o zaman şehirdeki inşa faaliyetlerini görüp destek sağladığı bilinmektedir.

İ.Ö. 2. Yüzyılın başlarında Anadolu’nun doğusundaki taht kavgalarından Priene’de nasibini almıştır. Kapadokya Kralı Orophernes, Prienelilere korumaları için 400 talent gümüş bırakır.

Orophernes’in kardeşi, Ariarathes kısa bir süre sonra yönetimi ele geçirir ve Prienelilerden bu parayı geri ister. Ama Prieneliler bunu reddederek, parayı aldıkları kişiye verebileceklerini söylerler ve parayı Orophernes’e teslim ederler. Buna sinirlenen Ariarathes, II. Attalos ile birlikte Priene’ye saldırır ve şehri yağmalar. Bunun üzerine Priene, Roma’dan yardım ister ve yardımı alırlar. Sonrasında İ.Ö. 2. Yüzyılın sonlarına doğru Priene parlak bir dönem yaşar.

Şehrin yönetimindeki Moschion ve Athenapolis 30 yıla yakın süreçte kazandıklarının çoğunu şehrin imarına harcarlar.

İ.Ö. 1. Yüzyıl ise Anadolu için ekonomik açıdan bir gerileme dönemidir, Mitridat Savaşları ve korsan saldırıları nedeniyle. Sonrasında Bizans döneminde de kent piskoposluk merkezi ünvanını alır ve tekrar önem kazanır.

Kentteki son inşa faaliyetleri İ.S. 13. Yüzyıldadır. O zamanda Türklere karşı bir kale inşa etmişlerdir ve sonrasında da kent Türklerin eline geçmiştir. Muhtemelen su sisteminde yaşanan sıkıntılar nedeniyle de kent terk edilmiştir.

Kentin tekrar keşfedilmesi ise 1673’de İzmir’den gelen tüccarlara dayanmaktadır. Kentteki ilk araştırmalar ise Athena Tapınağı çevresinde 1765 ve 1868-1869 yıllarında İngilizler tarafından yapılmıştır. 1894 yılında ise Berlin Müzesi Eski Eserler Bölümü Müdürü, Von Stradonitz ve Carl Human bölgeye gelerek incelemelerde bulundular. 1895’de de Carl Human bölgede arkeolojik kazı çalışmalarına başladı. Ölümünden sonra 1899’a kadar da T. Wiegand tarafından çalışmalara devam edildi.

II. KENT PLANLAMASI

Priene Kent Planı

Şehir, Milet’li Hippodamos (İ.Ö. 6. yy)’un planına göre kurulmuştur. Sokaklar birbirlerini dik açılı bir şekilde kesmektedir. Priene Hippodamos Planı’nın uygulandığı ilk ve en önemli kent olarak tanınır. İlk olduğu söyleniyor ama biz Urartu kenti Zernaki Tepe (İ.Ö. 8yy) ve Filistin kenti Megiddo’nun Asur katmanlarında uygulandığını biliyoruz.

Kentte anayollar doğu-batı yönünde yan yollar ise kuzey-güney yönünde uzanmaktadır ve bir çoğu merdivenlerden oluşan sokak şeklindedir. Fakat kenti çevreleyen yaklaşık 2.5 km uzunluğundaki sur duvarları bu plana uyum göstermez, daha çok topografik yapıya bağlıdır. Ayrıca surlar dışta ham bırakılmış ve harç kenet gibi hiçbir malzeme kullanılmamıştır surlarda.

Kendi doğu-batı yönünde ortadan ikiye kesen caddenin genişliği 7,10 – 7,50 metredir ve kutsal stoannın önünden geçmektedir. Bu sokağa paralel olan diğer sokakların genişliği ortalama 4,5 metredir. Kuzey-güney yönünde uzanan sokakların genişliği ise 3,5 metre genişliğindedir. Tiyatro caddesi ise 4 metre civarında bir genişliğe sahiptir.

Priene’de sokak anıtsal bir planlama öğesi değildir.. Ana caddeler parke taşı dönenmiştir. Yan sokaklar ise gerekli olduğu durumlarda ana kayadan oluşmaktadır. Sokakların zemini ise genelde sertleştirilmiş topraktı ve yağmur sularının akıp gitmesi için yer yer taş döşenmiş, kanallar oluşturulmuştur.

Kanallar konusunda kentteki yapı oldukça gelişkindir. Yukarıdan gelen temiz su künkler aracılığıyla tiyatronun üst tarafında bir arıtma havuzunda toplanmaktaydı. Kent güneyinde bulunan bir depolama sisteminden dolayı kuşatma altında kalsa bile uzun süre dayanabilecek suya sahip oluyordu. Yağmur sularının surlarda birikmemesi içinse, surlara yağmur delikleri açılmıştı.

Şehrin plansal yapısı Roma ve sonraki dönemlerde pek değişikliğe uğramamış ve kent Helenistik yapısını büyük oranda korumuştur.

Her bir yapı adacığı ortalama olarak 35,40 metre x 47,20 metre boyutlarında dikdörtgen plandadır. Bu yapı adacıklarına kentin kurulduğu zamanlarda sekizer tane uzun ve dar konut yerleştirilmişti. Ancak zamansal süreçte bu yapı adacıklarının iç düzenlemesinde çeşitli değişikler gözlemlenmiştir.

Priene kenti uzun bir süre kurulma evresi geçirmiştir ve kent bir Milet kadar zengin değildi. Buradaki yapı faaliyetleri Büyük İskender ya da Kapadokya Kralı gibi kişilerin destekleriyle gerçekleşmiştir.

III. KAMU YAPILARI

Priene Tiyatrosu

Tiyatro Roma çağında gerçekleştirilen değişikliklere rağmen Helenistik geleneği korumuştur, bu yönüyle önemlidir. Tiyatronun İ.Ö. 3 yüzyılda inşa edildiği bilinmektedir. Toplamda 50 sıralı bir cavea ile 5000 kişi kapasiteli bir tiyatrodur. Cavea 6 kerkidese sahiptir, prohyria ve tente delikler gözlemlenmektedir.

Proscene 21 metre uzunluğunda ve 2,74 metre genişliğindedir. Scene 2 katlıdır, bugün sadece alt katı görünmektedir. Her iki katta da üçer oda bulunmaktaydır ve alt kattaki odalar birer kapı ile prosceneye açılmaktaydı.

b. Athena Tapınağı

Priene’nin en eski ve en önemli yapılarından birisidir. Deniz seviyesinden yaklaşık 97 metre yüksekliktedir. Tapınağın mimarisi klasik dönem helen mimarisine uyum göstermektedir. Tapınak; naos, pronaos, opisthodomos’dan oluşmaktadır. 6x 11 sütunlu ion düzeninde inşa edilmiştir.

Tapınağın mimari Pytheos’tur. (Mauseleum ve Didyma Apollon Tapınağının mimarı) Opisthodomos’u dor düzeninden alıp, ion düzenine uygulayan mimardır kendisi. Tapınakta 24 yivli sütunlar kullanılmıştır. Vitrivius, De Architectura adlı kitabında ion tapınaklarına örnek olarak bu tapınağı vermektedir.

c. Bouleuterion ve Prytaneion

Bouleuterion kentteki en iyi korunmuş yapılardan birisidir. Hemen yanındaki Prytaneion ile beraber bir yapı blok oluşturur. Bouleterion 20x21m boyutları ile kareye yakın bir formdadır. Tam ortada bir sunak bulunmaktadır ve 3 duvara paralel oturma sıraları bulunmaktadır. Kuzey kısımda 16, doğu ve batı taraflarında 10’ar basamağa sahiptir. Toplam kapasitesinin 640 kişi olduğu söylenmektedir. Yapının üstü ahşap çatı ile örtülüdür.

Prytaneion’u oluşturan Prytanlar, Bouleuterion’un yürütme kuruludur. Prytaneion aynı zamanda devletin temsil edildiği bir yerdi.

Priene Kutsal Alan Stoası Planı

Agora’nın hemen kuzeyinde M.Ö. 2 yüzyılda yapılmış bir “Kutsal Stoa” bulunmaktadır. Burada bulunan bir yazıta göre bu stoa Kapadokya Kralı VI. Ariarathes tarafından yatırılmıştır ve bu yazıt ile İ.Ö. 130 yılına tarihlendirilmektedir.

Agoradan stoaya 6 basamaklı bir merdiven ile çıkılmaktadır. Stoa’nın ön yüzünde 49 tane dor sütunu iç kısımda ise 24 tane ion sütunu gözlemlenmektedir. Stoa’nın çatısı muhtemelen ahşaptı.

Stoa’nın arka kısmında ise 15 tane oda yer almaktaydı. Batıdan 9 odada İmparator Augustus’un tapınım gördüğü bilinmektedir. Odanın duvarındaki kitabeden, o dönemde Julian takviminin kullanıldığı anlaşılmaktadır.

e. Agora

İ.Ö. 3 yüzyılda inşa edilmiştir ve şehrin merkezinde yer almaktadır. Üç tarafı stoalarla çevrilidir ve stoaların arkasında da magazinler bulunmaktadır. Agora toplamda 2 blokluk bir araziyi kapsamaktadır ve 75,60 x 46,35 metre boyutlarındadır. Agoranın ortasında Hermes’e adanmış bir sunak bulunmaktadır. Bu sunağında doğusunda da taşlarla oluşturulmuş 2 platform yer almaktadır. Agorada birçok heykel altlığı ele geçirilmiştir.

f. Zeus Kutsal Alanı

İ.Ö. 3 yüzyıla tarihlendirilmektedir, agoranın hemen doğusunda yer alır. 13,5 x 8,5 metre ölçülerindedir. Prostylos planlı, İon düzeninde bir tapınaktır. Bu tapınağa ait buluntular kazıyı gerçekleştiren Almanlar tarafından Berlin Müzesi’ne götürülmüştür. Bu parçalarla tapınağın rekonstüriksiyonunu yapmak mümkündür ve mimari süslemelerinde Pytheos etkisi görülmektedir. Örneğin kaidesi Athena Tapınağının kaidesi ile aynıdır fakat bazı farklılıklarda vardır, mesela sütunlar arasındaki açıklıklar bu tapınakta daha fazladır.

Tapınağın naos bölümündeki heykel kaidesinin geniş olması burada hem Zeus hemde karısı Hera’nın tapınım görmüş olabileceği düşüncesini ortaya çıkarmıştır. Temenosunun doğu kenarındaki kalıntı Bizans kalesine aittir.

IV. PARSEL İÇİ PLANLAMA

Priene Parsel ve Ev Planı

Daha önce bahsettiğimiz gibi bir yapı adacığının içerisinde uzun ve dar sekiz adet konut bulunmaktadır. Bu yapı adacıkları için 35,40 x 47,20 ortalama ölçüleri verilmektedir. Aristo bu parselleme sistemi ile ilişkili olarak; Savunma kolaylığı açısından, evlerin eski yöntemle düzensiz olarak kurulması daha iyiydi, paralı askerlerin şehre girip çıkması daha zor oluyor. O nedenle her iki sistem bir arada kullanılmalıydı, demiştir.

V. KONUT

Priene Ev Rekonstrüksiyonu ve Andron

Priene’deki evler, Pompei ve Delos evlerine benzerdir. Bu yapıların hemen hepsi Helenistik karakteri korumuştur.

Duvarların alttaki küçük bir kısımları taştan geri kalan alanları ise kerpiçtendir. Evin caddeye bakan duvarları ise tamamen taştandır. Evin odalarının yüksekliği 4,6 – 6,1 metre arasındadır. Bulunan merdivenler gösteriyor ki evlerin bazıları 2 katlıydı. Bazı evlerde pencerelerin varlığını işaret eden 52×79 cm ölçülerinde toprak levhalar bulunmuştur. Bunlar pencereleri kapatmakta kullanılan kepenkler olmalıdır. Pencereler camsızdı ve dışarıdan içerisi görünmeyecek kadar yüksek seviyedeydi. Işık ve hava avluya bakan kapılar aracılığıyla sağlanmaktaydı. Avluda ayrıca evin su kuyusu bulunmaktadır. Evin ana mekanı oiskos daima güneye bakardı, prostas bölümü sayesinde güneş direk buraya nüfuz etmez ama ışıktan ve özellikle kışın ısından en iyi şekilde faydalanılırdı. Kapılar daima 2 kanatlı olup, eşik mermerdendi. Çatılar genellikle düz yada eğimli kiremitliydi.

Priene evleri Roma evlerine göre daha alçakgönüllüydü. Bunun nedenleri ise şöyledir; Öncelikle Prieneliler, Romalılar kadar mühendislik bilgisine sahip değillerdi. İkincil olarak ise Priene ve İonia Bölgesindeki hava şartları nedeniyle insanlar gündüz vakitlerinde evlerinde değil daha çok stoalarda, agoralarda vakit geçirirlerdi. Dolayısıyla evin rahat ve şık olması önemli değildir, diyor Friedell.

Bu yapı adacıkları içerisinde birbirleri ile duvar teması bulunmayan evlerin bulunduğu bir alan blok adıyla anılmaktadır ve her blokta 4 ev bulunmaktadır. Bu blokların dış duvarları neredeyse kamu yapıları kadar sağlam yapılmıştır.

Bu dış kapı bir koridora, bu koridorlar ise bir avluya açılmaktadır. Kapının yanında ise ailenin sunular gerçekleştirmesi için bir sunak ve bazen de bir Hermes heykeli bulunurdu.

Kışları ısınma genellikle mangal ile yapılırdı ve bazı mutfaklarda ocak bulunmuştur.

Tüm Priene’de sadece bir tane banyo bulunmuştur. O da zengin evi olarak adlandırılan evde, 1,82 x 1,06 metre ölçülerinde bir banyo odası ve 1,08 x 0,51 metre boyutlarında pişmiş topraktan bir banyo teknesi bulunmuştur. Evlerin ortalama 3’de 1’inde tuvalet bulunmaktadır. Bu evlerin İ.Ö. 3 yüzyılda yapıldığı tahmin edilmektedir.

Evlerde erkeklerin ve kadınların yaşadığı bölümler farklıydı. Erkekler andron denen bölümde yaşardı ve burası bir kabul odası işlevi de görürdü. Vitrivius; Erkeklerin yemek davetleri bu büyük odalarda yapılırdı … erkekler burada kadınlar tarafından rahatsız edilmeden yaşadıklarından erkek bölmeleri olarak bilinirler, şeklinde andronu tanımlamaktadır. Symposion’lar bu bölümlerde gerçekleşirdi. Andron ismi verilen bu odaların içerisinde klineler yer almaktaydı. Priene evlerinde genelde 3’lü olarak görülmektedir.

Kadınlara ait bölüme ise Gynaikon adı verilir. Bu odanın genellikle üst katta yer aldığı düşünülmektedir.

Priene Evlerinin Tarihsel Süreçteki Değişimi ve Gelişimi

Bu evlerden bazıları Roma döneminde Peristilli evlere dönüştürülmüşlerdir. Özellikle kentin kuzeybatı tarafındaki evler bu şekildedir. Duvar resimleri bu evlerin varlıklı kişilere işaret ettiğini göstermektedir. Rumscheid bu bölgedeki evlerin İ.Ö. 2 yüzyıldaki büyük bir yangında zarar gördüğünü ve sonrasında terk edildiğini söylemektedir.

Priene evlerinin yapıldığı zaman için şunları söylemek mümkün olabilir. Evler ilk yapıldığında bütün halka eşit olarak verilmeye çalışılmıştır. Fakat çeşitli sebeplerden ötürü yüzde yüz bir eşitlikten söz etmek mümkün değildir. Şehrin genel planına baktığımızda şehir merkezinin etrafındaki evlerin, diğer evlere göre daha fazla tercih edilebilir olduğu gözlemlenecektir. Burada daha varlıklı, zengin yada güçlü olarak düşünebileceğimiz kişilerin şehir merkezinin etrafındaki evleri alması muhtemeldir. Bir diğer eşitsizlik oluşturacak durum ise yapı adacıkları içerisinde karşımıza çıkmaktadır. Buradaki evlere baktığımızda en geniş alana sahip olan evlerin güneydoğu ve güneybatı köşede kalan evler olduğunu görüyoruz. Güney kısımda ortada kalan evlerin avluya doğru açılan giriş koridoru ile, koridorun batısındaki odaların -ki bunlar muhtemelen dükkandır- alanının daraldığını görmekteyiz. Yapı adacığının kuzey bloğunda kalan dört ev için ise durum daha kötüdür. Kuzeydoğu ve kuzeybatıdaki evlerden, ortadaki iki konuta geçiş için koridor alanı çıkarılmıştır. Bu nedenle köşelerdeki bu iki evin alanı diğer tüm evlerden daha küçüktür ve kuzeydeki bu dört evin dükkan olarak kullanılabilecek alanları işlevsiz hale gelmiştir.

İ.Ö. 4. yüzyılın ortalarında inşa edilen konutlar içerisinde yukarıda bahsettiğimiz gibi bir eşitlik söz konusu iken daha sonraki Helenistik Priene evlerinde ve sonrasında Geç Helenistik-Roma Dönemi(?) evlerinde bu eşitlikçi düzenin büyük oranda bozulduğu gözlemlenmektedir. Geç Helenistik ve Roma Döneminde, iki konut alanı yada daha fazla alan birleştirerek, Priene’nin İ.Ö. 4. yüzyıldaki planından uzaklaştığı görülmektedir.